Erfgoedcentrum DiEP van de Gemeente Dordrecht, Museum Catharijneconvent en het Nederlands Bijbelgenootschap, werken samen aan de tentoonstelling ‘Het Ware Geloof? Reformatie als cultuurclash’, die van 13 juni t/m 26 september 2010 te zien is in Dordrecht. Het RID heeft Erfgoedcentrum DiEP met raad en daad terzijde gestaan bij het samenstellen van deze tentoonstelling. Deze tentoonstelling wordt samengesteld door Erfgoedcentrum DiEP en zet de religieuze en culturele verschillen van destijds weer even op scherp.
De vraag naar het ware geloof leeft al vele eeuwen in Dordrecht. De stad zocht altijd een eigen wijze om tot een antwoord te komen. Ze onthaalde belangrijke vergaderingen, waarvan de synode van 1618/1619 wereldberoemd werd. Dordrecht kan met recht de bakermat van staat en wreligie worden genoemd. In 1572 vond in het Hof de Eerste Vrije Statenvergadering plaats. Daar werd officieel besloten Willem van Oranje te steunen in zijn opstand tegen de Spaanse overheerser. Dat betekende destijds zoveel als: voor het protestantisme en tegen het katholicisme.
Voelbare dramatiek
De zomertentoonstelling vergroot deze tegenstelling uit en maakt de dramatiek voelbaar. Niet zozeer door verhalen te vertellen, maar door een vertaling naar universele en hedendaagse thematiek. De bezoeker kan zich in de historische zalen van Het Hof laven aan blinkend liturgisch vaatwerk of tot inkeer komen bij de kracht van het woord. De expositie komt tot stand in samenwerking met Museum Catharijneconvent. Dit museum bezit een grote collectie voorwerpen die te maken hebben met de religiegeschiedenis van Dordrecht.
Calvijn
De tentoonstelling staat niet op zichzelf; de komende jaren besteedt Erfgoedcentrum DiEP op verschillende manieren aandacht aan de rol van Dordrecht in de periode van Revolte en Reformatie. Het succesvolle Calvijnjaar, met de tentoonstelling Calvijn & Wij en het cultureel programma daarbij was een eerste stap – ze trokken meer dan 100.000 bezoekers.
HET WARE GELOOF?
Reformatie als cultuurclash
Tentoonstelling 13 juni t/m 26 september 2010
Het Hof, Dordrecht
Meer informatie: http://www.erfgoedcentrumdiep.nl.
Flyer ‘Het Ware Geloof? Reformatie als cultuurclash’
Regelmatig worden door de sector cultuur van de gemeente Dordrecht inspiratiebijeenkomsten georganiseerd. Deze inspiratiebijeenkomsten stellen de vraag aan de orde waar Dordrecht wil staan als Dordrecht in 2020 viert dat het 800 jaar geleden stadsrechten heeft gekregen.
Inspiratiebijeenkomst 2009
Dordrecht gaat samen met het Nationaal Historisch Museum de wording van de stad zichtbaar maken. „De sensatie van de natievorming en de Statenvertaling moet je hier kunnen opsnuiven.” Deze inspiratiebijeenkomst maakt de samenwerking bijna tastbaar, zoals duidelijk wordt uit het verslag in het Reformatorisch Dagblad.
Inspiratiebijeenkomst 2008
’Calvijn, Dordt en Democratie’ was het thema van de inspiratiebijeenkomst begin 2008: een mooie opwarmer voor het Calvijnjaar 2009. Organisator van deze bijeenkomst is cultureel adviseur Han Bakker, verbonden aan het Centrum Beeldende Kunst Dordrecht, in samenwerking met DiEP – archief, monumenten en archeologie Dordrecht en de Stichting Reformatie Instituut Dordrecht.
Gastspreker is prof. dr. James Kennedy, hoogleraar Nederlandse geschiedenis en voorzitter van de stichting Reformatie Instituut Dordrecht. Gespreksleider is Lodewijk Dros, chef redactie Religie en Filosofie van het dagblad Trouw.
De invloed van het calvinisme op de Nederlandse cultuur kent de volgende belangrijke uitingen:
- de onafgebroken gerichtheid op gelijkheid
- de serieuze volksaard
- het adagium: ‘doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg’
Zelfs van niet-gelovige Nederlanders wordt gezegd dat ze een calvinistische inborst hebben. Maar hoe zit het met de invloed van de zestiende-eeuwse denker en reformator Calvijn op de wereldgeschiedenis?
Dordrecht heeft een speciale band met Calvijn. Hier werd namelijk tijdens de Nationale Synode in 1618/1619 de leer van de gereformeerde kerk volgens Calvijns anti-autoritaire ideeën vastgelegd. Op de inspiratiebijeenkomst wordt ook ingegaan op de vraag of deze synode democratie heeft geschapen, of democratie de synode?
De geschiedenis van het Nederlands protestantisme heeft – geheel volgens calvinistische traditie – nog geen eigen herinneringsplek. De stichting Reformatie Instituut Dordrecht ziet hier graag verandering in komen. Welke kansen zou het Dordrecht bieden als we herinneringsplek voor de reformatie worden? In het buitenland is volop belangstelling voor de geschiedenis van de reformatie, vooral onder Japanners en Amerikanen. De stichting pleit voor een eigentijdse en interactieve aanpak, zodat het thema voor een breed publiek interessant wordt.
In de media:
- Interview met Marije van Beek op Drechtstad FM, namens het Reformatie Instituut Dordrecht werkzaam voor DiEP
{mp3}resultaten/inspiratiebijeenkomst/Interview DiEP- Marije van Beek{/mp3} - Verslag in het Reformatorisch Dagblad
Als préludium op de opening van de Calvijntentoonstelling en de Nationale Calvijnherdenking organiseerde de stichting Reformatie Instituut Dordrecht (RID) op woensdag 22 april 2009 een debat met het thema ‘hoe calvinistisch is Dordrecht?’ Zo’n 150 – 200 mensen waren naar de Augustijnenkerk gekomen. Ze kregen een gevarieerd programma voorgeschoteld.
De leerlingen van het Wartburg college, locatie Marnix beten het spits af met een heuse openingsact. Voor de preekstoel van de Augustijnenkerk leidde een stadsgids drie leergierige jongeren door Genève, de stad van Calvijn. Het publiek kwam hierdoor het nodige te weten over het leven en de betekenis van de grote reformator.
Na de opening door de 2e voorzitter van het RID, André Diepenbroek, was het de beurt aan twee vertegenwoordigers van staat en kerk om een inleiding te verzorgen.Als eerste kreeg wethouder A. T. Kamsteeg (CU/SGP) het woord. Hij was vervanger van burgemeester Bandell, die onverwachts in het buitenland een collega moest waarnemen. Kamsteeg betoogde dat Dordrecht in ieder geval altijd erg gastvrij geweest voor calvinisten. De wethouder memoreerde in dit verband de verschillende belangrijke nationale synodes die in Dordrecht zijn gehouden en de stad op de kaart hebben gezet: 1572, 1578 en die van 1618-1619, waarin de leer van Calvijn duidelijk is vastgelegd. Zeker de Dordtse Leerregels hebben internationale bekendheid en betekenis gekregen.
Echter, de vraag hoe calvinistisch Dordrecht is, is moeilijk te beantwoorden. Het aantal actieve calvinisten in Dordt vormt op dit moment een minderheid. Zeker is dat een aantal kenmerken van het calvinisme in Dordrecht eeuwenlang merkbaar en zichtbaar zijn geweest. Uiterlijke kenmerken van het calvinisme zijn ook in deze tijd nog in Dordrecht terug te vinden. Belangrijker dan de uiterlijke kenmerken vond Kamsteeg de innerlijke drijfveer van het calvinisme. ‘Calvijn heeft het volk weer bij de bron van het christelijk geloof gebracht, namelijk het Woord van God. Een calvinist is niet in de eerste plaats een volgeling van Calvijn en zijn leer, maar een navolger van Christus.’
Na de bijdrage van wethouder Kamsteeg en een kort muzikaal intermezzo door leerlingen van het Wartburg College, hield professor dr. F.A. van Lieburg zijn inleiding. De hoogleraar religiegeschiedenis aan de Vrije Universiteit van Amsterdam stelde dat, ‘als Calvijn tijdens zijn leven Dordrecht zou hebben bezocht, hij onmiddelijk zou zijn gearresteerd en misschien wel als martelaar zijn gestorven.’ Dordrecht was in die tijd nog volop katholiek en voor de calvinistische leer en eredienst was ook in onze stad nog geen plaats. Vanaf 1572 kwam hierin verandering. Dordrecht was de stad, waar in dat jaar de eerste vrije Statenvergadering werd gehouden. Bij de Kloveniersdoelen aan het Stek werd de eerste protestantse eredienst gehouden. Hoogtepunten uit de geschiedenis van het calvinisme hebben in Dordrecht plaatsgevonden. In die zin is Dordrecht zeker een geschikte locatie voor de Calvijnherdenking in Nederland.
Van Lieburg trok de lijn door naar de actualiteit, namelijk de ontstane ophef over de plaatsing van een kunstwerk in de vorm van een schedel tegenover de reformatorische Bogermanschool. ‘Calvinisten maakten vroeger ook gebruik van de symboliek van schedels’, zo gaf Van Lieburg aan. Hij wees op de twee gelauwerde doodshoofden op een grafmonument in de Augustijnenkerk. In het midden van het monument staat de Bijbeltekst: ”De dood is verslonden in de overwinninghe”. ‘De boodschap is dat de dood midden in het leven staat.’ ‘Als dergelijke bushokjes in de stad de discussie over leven en dood uitlokken, waarom dan niet de Grote Kerk, die vanuit vliegtuig bekeken, als een immens kruis de dood van Christus predikt, zo vroeg Van Lieburg zich hardop af.
‘De tijd dat 80% van de inwoners bij een calvinistische kerk behoorden komt niet meer terug. Maar Dordrecht blijft een stad met vele calvinistische herinneringen en plaatsen van zingeving en evangelieverkondiging. Misschien wordt Dordrecht wel de stad van de protestantse toekomst.’ In dit verband verwees Van Lieburg naar initiatief om in 2010 een nationale synode te houden. Wat hem betreft wordt Dordrecht uitgekozen als de plaats waar deze bijeenkomst gehouden zal worden.
Na de pauze vond het debat plaats. André Diepenbroek en Pieter Verhoeve, advocaat en burgerraadslid voor de ChristenUnie-SGP-fractie leidden de discussie. Naast de twee inleiders van de avond, namen achter de discussietafels plaats: dominee P. Molenaar, predikant van wijkgemeente 7, de heer J. Verbueken, oudste en voorganger Volle Evangelie Gemeente Eljakim, Jan-Willem van Dongen, fractievoorzitter D’66 en Mary Ruisch, raadslid voor Groen Links.
Met behulp van prikkelende stellingen proberen André en Pieter de discussie tussen de forumleden op gang te brengen en het aanwezige publiek te laten reageren. O.a. de volgende uitspraken werden voor commentaar voorgelegd:
- ‘Calvijn was een onverdraagzame zuurpruim’
- ‘Calvijn zou lid geworden zijn van de Partij van de Arbeid’
- ‘Calvijn zou van Dordrecht één groot klooster hebben gemaakt’
- ‘De Dordtse eilandmentaliteit hebben we aan Calvijn te danken’
Met een paar uitspraken van de forumleden wordt de toon van de discussie goed weergegeven. Dominee Molenaar vergeleek Dordrecht met een schelp: ‘zoals je daarin de zee kunt horen ruisen, zo liggen er in Dordrecht lijnen naar de geschiedenis van het calvinisme.’ Volgens professor van Lieburg zou ‘voor Calvijn de huidige kerkelijke verdeeldheid tussen degenen die zich volgelingen van zijn leer weten ondenkbaar zijn geweest.’ Calvinistische trekjes zijn volgens Mary Ruisch onder de huidige Dordtenaren zeker waar te nemen. ‘Ze zijn niet trots op hun stad. Er heerst een mentaliteit van ‘doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg.’
Pieter Verhoeve sloot de avond toepasselijk af met het citeren van een kort gebed van Calvijn. Opvallend afwezig, zowel in de inleidingen als tijdens de discussie was de rol van de kerken in de Dordtse samenleving; toch zeker een belangrijk element voor het antwoord op de vraag ‘hoe calvinistisch is Dordrecht?’ Voor het RID ligt op dit punt nog een taak weggelegd. Maar niet minder ook voor de Dordtse kerken zelf.
Reformatie Instituut Dordrecht